सविस्तर माहिती

नवी मुंबईतील सध्या अस्तित्वात असलेल्या सार्वजनिक वाहतुकीच्या साधानांवरील ताण कमी करून नवी मुंबईतील नोड् परस्परांना अधिक सुलभरीत्या जोडले जावेत, या उद्देशाने नवी मुंबईमध्ये मेट्रो मार्ग विकसित करण्याची संकल्पना पुढे आली. नवी मुंबईतील सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था सक्षम करण्याबरोबरच नवी मुंबईच्या आर्थिक विकासातही मेट्रोचा मोलाचा हातभार लागणार आहे. 

महाराष्ट्र शासनाने भारतीय ट्रामवेज अधिनियम, 1886 अंतर्गत सिडकोला एमआरटी प्रणाली प्रशासनिक अंमलबजावणी मेट्रो मार्गिका तीन टप्प्यांमध्ये विकसित करून बांधकाम, परीचालन आणि निगराणी करण्यासाठी प्राधिकृत केलेले आहे. दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (डीएमआरसी) यांनी नवी मुंबई मेट्रो रेल्वे प्रकल्पाकरिता तयार केलेल्या सविस्तर प्रकल्प अहवालावर आधारित बेलापूर-खारघर-पेंधर-कळंबोली-खांदेश्वर ते नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ या मार्गिका क्र. 1 ची आखणी करण्यात आली आहे.

भारत सरकारने “दि मेट्रो रेल्वे (सुधारणा) अधिनियम, 2009” (क्र. 34 साल 2009) पारित करून “दि मेट्रो रेल्वे (कामांचे बांधकाम) अधिनियम, 1978” आणि “दि मेट्रो रेल्वेज (परिचालन आणि निगराणी) अधनियम, 2002” यामध्ये सुधारणा केलेल्या आहेत. या सुधारित अधिनियमांनुसार नवी मुंबई मेट्रो रेल्वे प्रकल्प हा दि. 16/11/2010 च्या परिपत्रकानुसार भारत सरकारच्या उपरोक्त अधिनियमांतर्गत विकसित करण्यात येणार आहे.

भारत सरकारच्या नागरी विकास मंत्रालयाने दि. 09 जानेवारी, 2015 च्या परिपत्रकानुसार नवी मुंबई मेट्रो रेल्वे प्रकल्प, मार्गिक-1, मार्ग क्र. 1 (बेलापूर ते पेंधर) याच्या नकाशाची समन्वय घोषणा “दि मेट्रो रेल्वे (कामांचे बांधकाम) अधनियम, 1978” च्या कलम 32 अंतर्गत उपरोक्त प्रकल्प मेट्रो अधनियमा अंतर्गत विकसित करण्यासाठी प्राधिकृत केलेले आहे.

नवी मुंबई मेट्रो प्रकल्पाच्या रूपाने आधुनिक व जलद परिवहन प्रणाली विकसित करण्यात येत आहे. सद्यस्थितीत बेलापूर ते पेंधर या 11.10 कि.मी. लांबीच्या व 11 स्थानकांसह तळोजा पंचनंद येथे मेट्रो आगार असणाऱ्या मार्गावरील कामे प्रगतीपथावर आहेत. बेलापूर येथील टर्मिनलसह मेट्रो मार्गावरील उन्नत स्थानकांवर प्रवाशांकरिता विविध सुविधा आणि ट्रेन नियंत्रण व परिचालन प्रणाली असणार आहे.

नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाला थेट जोडण्यात येणाऱ्या मार्ग क्र. 1 वरील सर्व टप्प्यांचे काम व त्यासाठीचा खर्च हा सिडकोतर्फे करण्यात येणार आहे. बेलापूर, खारघर, तळोजा एमआयडीसी, कळंबोली व खांदेश्वर यांना जोडणाऱ्या या मार्गावरील नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे अंतिम स्थानक असणार आहे.

तळोजा येथील आगारामध्ये मेट्रो गाड्यांची नियमित तपासणी व देखभाल करण्यात येईल. प्रशासकीय व परिचालन नियंत्रण केंद्र, प्लेबॅक ट्रेनिंग रुम, इन्स्पेक्शन बे, मेन्टेनन्स वर्कशॉप, स्टेबलिंग शेड, युटीलिटी स्ट्रक्चर्स आणि अन्य परिचालनविषयक सुविधा असणाऱ्या या आगारामध्ये नियमित कालावधीनंतर गाड्यांची देखभाल करण्यात येईल.

दोन मेट्रो गाड्यांसाठी प्रत्येकी 3 डबे याप्रमाणे एकूण 6 डबे तळोजा आगारामध्ये दाखल झाले आहेत. चीनमधून आयात करण्यात आलेले या डब्यांची रचना अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावार आधारित आहे. दि. 11 सप्टेंबर, 2019 रोजी मा. मुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत तळोजा मेट्रो डेपो ते स्थानक क्र.11 दरम्यान मेट्रो चाचणी यशस्वीरीत्या घेण्यात आली असून जून 2020 पर्यंत प्रवासी वाहतूक सुरू होणे अपेक्षित आहे. 

एकूण 26.26 कि.मी. चे चार मार्ग असणाऱ्या नवी मुंबई मेट्रो प्रकल्पाकरिता रु. 8,904 कोटी इतका खर्च अपेक्षित आहे. मार्ग क्र. 2 (खांदेश्वर ते तळोजा एमआयडीसी) या 7.12 कि.मी. लांबीच्या मार्गावर 6 स्थानके असणार आहेत. मार्ग क्र. 1 व 2 यांना जोडणारा प्रस्तावित मार्ग क्र. 3 हा अंदाजे 3.87 कि.मी. लांबीचा मार्ग आहे. मार्ग क्र. 4 हा खांदेश्वर ते नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ यांना जोडणारा अंदाजे 4.17 कि.मी. लांबीचा मार्ग आहे. तसेच एमएमआरडीएतर्फे प्रस्तावित असलेला कल्याण-तळोजा मेट्रो मार्ग हा सिडकोच्या नैना प्रकल्प क्षेत्रातून जाणार आहे.

नवी मुंबई मेट्रो मार्ग-2, 3 आणि 4 (पेंधर-एमआयडीसी-खांदेश्वर-नमुंआंवि) बाबत सद्यस्थिती

• नवी मुंबई मेट्रो प्रकल्प मार्ग-2 आणि 3 करीता सिडको संचालक मंडळाने याबाबत मे. राईटस यांचेमार्फत सादर करण्यात आलेल्या सविस्तर प्रकल्प अहवालास प्रशासकीय मान्यता प्रदान केलेली असून मेट्रो रेल्वे धोरण-2017 नुसार व मे. राईटस लि. यांनी तयार केलेल्या सविस्तर प्रकल्प अहवालातील शिफारशींनुसार नवी मुंबई मेट्रो मार्ग- 2 आणि 3 ची अंमलबजावणी करण्याकरिता मध्यवर्ती आर्थिक सहाय्यता निधी प्राप्त करण्यासाठीही मंजुरी दिली आहे.
• नवी मुंबई मेट्रो प्रकल्पाच्या तीन मार्गांकरिताचा इकॉनॉमिक इंटर्नल रेट ऑफ रिटर्न (ईआयपीआरआर) हा 30 वर्षांच्या प्रकल्प कालावधीकरिता 15.6% असल्याने सदर प्रकल्प हा मध्यवर्ती आर्थिक सहाय्यता निधी प्राप्त करण्यास व्यवहार्य आहे.  
• “दि मेट्रो रेल्वे (कामांचे बांधकाम) अधनियम, 1978” च्या कलम 32 अंतर्गत भारत सरकारच्या नागरी विकास मंत्रालयाकडे (नागरी वाहतूक- एमआरटीएस सेल) नवी मुंबई मेट्रो मार्ग क्र. 2 (तळोजा एमआयडीसी ते खांदेश्वर) आणि मार्ग क्र. 3 (पेंधर ते तळोजा एमआयडीसी) चे अलाइनमेन्ट नोटीफिकेशन प्राप्त करण्याकरिता प्रस्ताव तयार करण्यात आला आहे. 
• सिडको संचालक मंडळाने, एमएमआरडीएतर्फे मुंबई मेट्रो मार्ग क्र. 2-ए आणि 2-बी करीता अवलंबिण्यात आलेल्या,  नवी मुंबई मेट्रो प्रकल्प मार्ग क्र. 2 आणि 3 साठीचे काम मे. दिल्ली मेट्रो रेल प्राधिकरण यांचेमार्फत ठेव खर्च प्रणालीनुसार करण्यासाठी दि. 07.06.2019 च्या ठराव क्र. 12184 अन्वये तत्त्वत: मान्यता प्रदान केली आहे.

नवी मुंबई मेट्रो रेल्वे प्रकल्पामुळे नवी मुंबईतील विविध भाग उपनगरे (नोड्) एकमेकांना अधिक सुलभरीत्या जोडले जाणार आहेत. सध्या उपलब्ध वाहतूक साधनांनी तळोजा ते बेलापूर प्रवासाकरिता साधारणत: 45 मिनिटे लागतात. हा कालावधी मेट्रो रेल्वे सेवा सुरू झाल्यावर साधारणत: 18 मिनिटे इतका होईल. या प्रवासी कालावधीतील बचतीमुळे नवी मुंबईकरांचे जीवन सुखकर होईल.