रेल्वे यंत्रणा

नवी मुंबईची जीवनवाहिनी म्हणून रेल्वे सुविधा नवी मुंबईचे अभिसरण सांभाळते. भारतीय रेल्वे आणि एक कंपनी, सिडको यांच्या भागीदारीने स्वातंत्र्योत्तर भारतात रेल्वे यंत्रणेच संयुक्त प्रकल्प साकारला जाण्याचे नवी मुंबई हे अद्वितीय उदाहरण आहे. सामंजस्य करारानुसार सिडकोने ६७% भागभांडवलाची गुंतवणूक केली. तर उर्वरित ३३% भागभांडवल रेल्वेने उभारले आहे. नवी मुंबईतील रेल्वे यंत्रणा आदर्शवत मानली जाते ती तिच्या नियोजनबद्ध प्रवासी-सुलभ रचनेमुळे. प्रत्येक रेल्वे स्थानक सहज चालत जाता येईल एवढ्या जवळच्या अंतरावर आहे. रेल्वे मार्गाच्या अदलाबदलीसाठी सुलभ पर्याय, प्रत्येक स्थानकावर दुहेरी फलाटांची योजना ही नवी मुंबई उपनगरीय रेल्वेची वैशिष्ट्ये सांगता येतील. नवी मुंबईत सुमारे २०० हेक्टर क्षेत्रावर २०० कि. मीटर लांबीचे ६ रेल्वे मार्ग विकसित करण्यात आले आहेत. त्यात ३० स्थानकांचा समावेश आहे.

वाशी-पनवेल आणि वाशी-ठाणे या मार्गिकांवरील सर्व स्थानकांची संरचना परस्परांहून भिन्न आहे. प्रत्येक स्थानकाबाहेर पुरेशी मोकळी जागा सोडण्यात आली आहे ज्यामुळे बहुविध प्रवासी सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत. अनेक स्थानकावरील चटईक्षेत्राचा व्यावसाईक उपयोग करून घेण्यात आला आहे. नवी मुंबईतील रेल्वे मार्ग पुढील प्रमाणे आहेत.

१. मानखुर्द-बेलापूर-पनवेल (पूर्णतः कार्यरत)
२. ठाणे-तुर्भे-नेरूळ/वाशी (पूर्णतः कार्यरत)
३. बेलापूर/ नेरूळ-उरण (अंशतः कार्यरत)
४. पनवेल-उरण (प्रस्तावित

मानखुर्द-बेलापूर-पनवेल रेल्वे मार्ग
९ मे १९९२ रोजी मान. राष्ट्रपती श्री. आर. वेंकटरामन यांनी मानखुर्द-वाशी रेल्वे गाडीला हिरवा झेंडा दाखविला आणि सिडकोने नवी मुंबई विकास पर्वातील नवा अध्याय लिहीला. या दिवसापर्यंत हार्बर रेल्वे मार्गिकेचे शेवटचे टोक होते मानखुर्द स्थानक. याबरोबरच ठाणे खाडी रेल्वे पूलही सुरु झाला आणि सिडको व रेल्वे मंत्रालयाने संयुक्तरीत्या बांधलेल्या या पुलाने मुंबई नवी मुंबईशी जोडली गेली. मानखुर्द-बेलापूर-पनवेल या २९ कि.मी. लांबीच्या मार्गिकेवर एकूण ९ स्थानके आहेत. मानखुर्द-पनवेल रेल्वे मार्ग हा नवी मुंबईला मुंबईशी जोडतो. हा मार्ग टप्प्या-टप्प्याने विकसित झाला आहे. मे १९९२ पर्यंत हा फक्त वाशीपर्यंत कार्यान्वित होता पुढे फेब्रुवारी १९९३ मध्ये ही मार्गिका नेरूळपर्यंत, जुन १९९३ मध्ये बेलापूरपर्यंत तर पुढे २९ जून १९९८ मध्ये पनवेलपर्यंत जोडली गेली. प्रारंभी सी.एस.टी-पनवेल दरम्यान असलेली एकेरी वाहतूक पुढे एप्रिल २००० पासून दुहेरी करण्यात आली. नवी मुंबई विकासातील रेल्वे हा मुख्य घटक आहे.

ठाणे-तुर्भे-नेरूळ/ वाशी रेल्वे मार्ग
सुमारे २३ कि.मी लांबीचा ठाणे-तुर्भे-नेरूळ/वाशी रेल्वे मार्ग नवी मुंबईला ठाणे शहराशी जोडतो; वाहतुकीच्या गर्दीच्या समस्यांना तोंड देण्यासाठी या मार्गिकेची निवड करण्यात आली. हा मार्ग ९ नोव्हेंबर २००१ रोजी रेल्वे मंत्री श्री. लालूप्रसाद यादव यांच्याहस्ते कार्यान्वित झाला.

बेलापूर/ नेरूळ-सीवूड्स-उरण रेल्वे मार्ग
नवी मुंबईतील विस्तारित ट्रान्स हार्बर उपनगरीय रेल्वेच्या सीवूड्स/नेरूळ-खारकोपर मार्गिकेचे उद्घाटन ११ नोव्हेंबर २०१८ रोजी मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते पार पडले. यावेळी रेल्वे मंत्री श्री. पियुष गोयल, खासदार आणि राज्याचे मंत्री हेही उपस्थित होते. या मार्गावरील सेवा १२ नोव्हेंबर २०१८ पासून नियमितपणे सुरु झाली. एकूण २७ कि.मी. लांबी व १० रेल्वे स्थानके असलेल्या मार्गिकेच्या पहिल्या टप्प्यात ५ स्थानके असून ती उलवे, बेलापूर व नेरूळ नोड्सना जोडत असून तिची लांबी १२ कि. मी. आहे. दुसऱ्या टप्प्यात ही मार्गिका उरणपर्यंत जाणार असून त्यात आणखी ५ स्थानकांचा समावेश होईल.