शहराची सीमा

राज्य शासनातर्फे फेब्रुवारी १९७० मध्ये नवी मुंबई क्षेत्रातील ८६ गावांतील १५९.५४ चौ.कि. क्षेत्रफळाच्या भूसंपादनाची      अधिसूचना महाराष्ट्र प्रादेशिक आणि नगर रचना अधिनियम, १९६६ अंतर्गत जाहीर करण्यात आली. ऑगस्ट १९७३ मध्ये ९ गावांतील २८.७० चौ.कि.मी. क्षेत्रफळाचा यात अंतर्भाव करण्यात आला. पनवेल आणि उरण गाव, म.औ.वि.म. क्षेत्र, म.रा.वि.वि.म. क्षेत्र, संरक्षण क्षेत्र आणि विद्यमान गावठाण क्षेत्र यांना मिळून एकूण ५० चौ.कि.मी. क्षेत्रफळ. या व्यतिरिक्त उरलेल्या २९४ चौ.कि.मी क्षेत्रफळाची विभागणी पुढीलप्रमाणे खाजगी जमीन १६६ चौ.कि.मी.(५७%), मिठागरे क्षेत्र २७ चौ.कि.मी.(९%), आणि १०१ चौ.कि.मी.(३४%) शासकीय क्षेत्र यांना मिळून ३४३.७० चौ.कि.मी.चा नवी मुंबई प्रकल्प क्षेत्र आहे ज्याची विभागणी पुढीलप्रमाणे आहे.

  1. नवी मुंबई प्रकल्प क्षेत्र ३४३.७० चौ.कि.मी.
  2. म.औ.वि.म. क्षेत्र, म.रा.वि.वि.म. क्षेत्र, विद्यमान गावठाण क्षेत्र, इ. : ५० चौ.कि.मी.
  3. जे.एन.पी.टी., एन.डी.झेड., आर.पी.झेड., डी.पी., पोर्ट, रेल्वे, विमानतळ क्षेत्र : १५४.२१ चौ.कि.मी.
  4. एकंदरीत विकास क्षेत्र : १३९.४९ चौ.कि.मी.

हवामान

हवामान
येथील सामान्य तापमान  २५ ते २८ अंश सेल्सियस एवढे असते. एप्रिल-मे दरम्यानच्या काळात ते किमान ३० - ३३ अंश सेल्सियसच्या आसपास असते तसेच हिवाळ्यात

पर्जन्यमान
नवी मुंबईत वर्षाला सरासरी २५०० ते ३००० मि.मि. पाउस पडतो. काच्मेंत क्षेत्र विचारात घेता हे प्रमाण ५००० मि.मि. इतके होते. जून ते ऑक्टोबर दरम्यानच्या ६० ते ७० दिवसात जवळ-जवळ ८० टक्के पाउस पडतो. त्यामुळे इथल्या परिसरात आर्द्रता ४१ ते ९७ टक्के एवढी असते.

Rainfall Data

Rainfall Report of

विकास आराखडा

एका स्वयंपूर्ण महानगराची, शहराची निर्मिती करून, नागरिकांच्या राहणीमानात सर्वांगीण सुधारणा करणे हे उद्दिष्ट समोर ठेवून नवी मुंबई प्रकल्पाकरिता सिडकोने बृहद आराखडा (मास्टर प्लान) मसुदा तयार केला तो १० ऑक्टोबर १९७५ रोजी राज्य शासनाला सादर करण्यात आला व  ऑगस्ट १९७९ मध्ये शासनाने त्यास मान्यता दिली. सुमारे २ दशलक्ष लोकसंख्येचे नियोजन त्यात असले तरी ३ ते ४ दशलक्ष लोकसंख्येला सामावून घेण्याची क्षमता या शहरात आहे. कालानुरूप या आराखड्यात वेळोवेळी सुधारणा करण्यात आल्या आहेत. मंजूर विकास आराखड्यामध्ये रहिवासी, वाणिज्यिक, संस्थात्मक, औद्योगिक, क्षेत्रीय बाग बगीचे, विना विकसित क्षेत्र यांसारख्या विविध भूवापर क्षेत्रांचा विचार करण्यात आला.
या मसुद्यात २० नगरे असलेल्या बहुकेंद्री शहराची संकल्पना मांडली होती. व्यवसायाभिमुख मध्यवर्ती जिल्ह्याला ही सर्व नगरे जोडलेले असतील हे या नियोजनाचे मुख्य सूत्र होते. मुंबईच्या व्यवसायाभिमुख जिल्ह्यापेक्षा वीसपट मोठे क्षेत्र त्यासाठी बेलापूर या मध्यवर्ती नगरात निर्धारित केले होते ज्यात राज्य व केंद्र सरकारची कार्यालये, बँका तसेच मोठ्या कंपन्यांची कार्यालये प्रस्तावित होती.
राज्य शासनाच्या सार्वजनिक कामे विभागाने बनविलेला ठाणे खाडीवरला मुंबईचे उत्तरेकडील टोक वाशी या नवी मुंबईच्या त्यावेळच्या गावाला जोडणारा पूल १९७२ मध्ये वाहतुकीसाठी खुला झाला आणि नवी मुंबईतल्या चालना मिळाली. नवी मुंबईच्या विकासाचा प्रारंभ वाशीपासून सुरु झाला. विकासासाठी हाती घेण्यात आले ते बेलापूर नगर. ठाणे आणि रायगड जिल्ह्यांना जोडणारा पनवेल खाडी पूल प्रथम बांधण्यात आला. त्यानंतर कोकण विभागीय आयुक्तालय असलेले कोकण भवन येथे उभारण्यात आले.
ऐरोली, कोपरखैरणे, वाशी, सानपाडा, नेरूळ आणि बेलापूर अशी ७ नगरे उत्तरेस तर खारघर, कामोठे, कळंबोली, पनवेल, उलवे, द्रोणागिरी व पुष्पक ही दक्षिणेकडील ७ नगरे अशी १४ नगरे सुधारीत आराखड्यानुसार वसविण्यात आली. आज उत्तरेस नवी मुंबई महानगरपालिका तर दक्षिणेस पनवेल महानगरपालिका स्थापन झाली आहे.  

भौतिक सुविधा

पाणी पुरवठा

सिडकोने पाणी पुरवठ्या करिता स्वमालकीचे हेटवणे, मोरबे, आणि बाळगंगा येथे प्रकल्प तयार केले आहेत. भौतिक सेवा-सुविधांच्या अंदाजपत्रातील १२% रकमेची तरतूद नवी मुंबईच्या पाणी पुरवठ्याकरिता करण्यात येते.नवी मुंबईतील रहिवाशांच्या पाणीपुरवठ्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पाणी पुरवठ्याचे योग्य नियोजन करून प्रत्येक नोडला उपविभागात विभागले आहे ज्यामध्ये इएसआर आणि जीएसआर उपलब्ध करण्यात आहे. सिडकोने ४५ इएसआर, ४८ जीएसआर, ८ एमएमआर आणि १० एचएसएस अनुक्रमे ६७.८० एमएलडी, ८७.३० एमएलडी, ५७.०० एमएलडी, २२.25 एमएलडी क्षमेतेच्या पाणी पुरवठ्याची सोय उपलब्ध करून दिली आहे. एकूण सिंचन क्षमता ३२५ एमएलडी असून सध्याच्या नवी मुंबईच्या असलेल्या गरजेच्या तुलनेत जास्तच आहे.

१. पाणी पुरवठ्याकरिता चार लक्ष मीटर्स लांबीचे जलवाहिन्यांचे जाळे.
२. नवी मुंबईला नवी मुंबई महानगर पालिकेच्या क्षेत्रातील स्वतःच्या मालकीची मोरबे धरणातून पाणीपुरवठा केला जातो
या धरणाची पाणीपुरवठ्याची क्षमता ४५० एमएलडी असून, आज ३३० एमएलडी पाण्याचा वापर.
३. जलसिंचन विभागाच्या मालकीचे हेटवणे पाणी पुरवठा योजना नवी मुंबईकरिता वरदान ठरत आहे. ३५० एमएलडी पाणी पुरवठ्याच्या क्षमतेपैकी 150 एमएलडी पाण्याचा उपयोग सध्या सिडको करीत आहे. आता जलसिंचन विभागाद्वारे अतिरिक्त  ३५ एमएलडी पाणीपुरवठ्यासही मान्यता प्राप्त.
४. मे, २०१४ पर्यंत ३५० एमएलडी जलक्षमतेचा बाळगंगा धरणाचा प्रकल्प प्रगतीपथावर.
५. अन्य जलस्त्रोत: एमआयडीसी (७५ एमएलडी नवी मुंबई महानगर पालिकेद्वारे पाण्याचा वापर) आणि एमजीपी
(६५एमएलडी पाणी सिडकोमार्फत पनवेल आणि कळंबोलीला पाणी पुरवठा)

मलनिस्सारण व सांडपाणी

पर्जन्यजल निचरा व्यवस्थापन
नवी मुंबईत दरवर्षी होणारा २५०० ते ३००० मी.मी. पाऊस आणि या शहराचा २०% सखल भूप्रदेश यांचे नियोजन योग्यरीत्या झाले नाही, तर नवी मुंबईस भरतीच्या काळात गंभीर पूरपरिस्थितीस सामोरे जावे लागेल याचे भान राखून आणि संपूर्ण शहराची पुनःभरणी करणे हे पर्यावरण आणि आर्थिक दृष्ट्या शक्य होणार नाही हे लक्ष्यात घेउन सिडकोने एक आगळी-वेगळी पर्जन्यजल निचरा व्यवस्थापन प्रणाली विकसित केली आहे. संपूर्ण कोकण परिसरातील हे एक वैशिष्ट्य ठरले आहे.
या पद्धतीत विकसित भागातील पावसाचे सांडपाणी एका तळ्यात वळविले गेले. या तळ्यात सभोवतालचे सांडपाणी एकाच वाटेने आत सोडण्याची व्यवस्था करण्यात येते. तसेच तळ्याच्या आत दोन भिंती बांधण्यात आल्या. यामुळे नदीचे पाणी एका ठराविक पातळीच्या वर गेल्यावर ते रोखले जाते.

साठवण तलाव
समतल तळ / जमीन असलेला हा जलाशय सांडपाणी वाहून नेणा-या नाल्यांचाच विस्तार असतो. त्याच्या कडांना पाणी सोडण्याची व्यवस्था म्हणून दारे तयार केलेली आसतात. या प्रणालीचा माध्यमातून उंचावर असलेल्या औद्योगिक क्षेत्राचे पाणी खाडीमध्ये सोडले जाते. पाण्याचा निचरा करणा-या व्यवस्थेत येणा-या भौगोलिक अडथळ्यांवर मात करण्यासाठी या प्रणालीत उच्च भरतीच्या स्तराखालून जाणार कमी स्तराचा नाला बनविला जातो. जो हॉल्डिंग पॉड्शी जोडला जातो. वरच्या स्थरावरील नाला नव्याने विकसित झालेल्या नागरी विभागातून स्वतंत्रपणे पुराच्या पाण्यास प्रवाहित करतो.

मध्यवर्ती जलनिचरा स्रोत
सीबीडी बेलापूर 'आर्टीस्ट विलेज' येथील वसाहतीच्यामध्यातून जाणारा व पावसाचे पाणी वाहून नेणारा नाला पाणी वाहण्याकरिता लागणारा उतार आणि जमिनीची वरची व खालची पातळी यांतील फरक यांच्या आधारावर तयार करण्यात आला. याकरिता १६ हेक्टर क्षेत्रफळाचे तळे तयार करण्यात आले ज्यामुळे ३०% सांडपाणी रोखता आले. हे क्षेत्र उत्खनन तसेच बंधारा उभारून तयार करण्यात आले, तसेच पाण्याच्या आवश्यक तेवढ्याच निर्गमनाची व्यवस्था करण्यात आली. 

विद्युत पुरवठा सुविधा

विद्युत पुरवठा प्रणाली
सिडकोने विद्युत पुरवठा प्रणालीचे बळकट जाळे विकसित केले आहे. प्रत्येक नोडमध्ये पथदिव्यांची योजना प्रणाली, पिण्याच्या पाण्याचा उपसा केंद्र मलनिःसारण आणि भरतीच्या पाण्याचा उपसा करणारी केंद्र, वाणिज्यिक आणि निवासी संकुले, सिडकोच्या देखरेखीखाली असणाऱ्या रेल्वे प्रकल्पातील विद्युत आणि यांत्रिक उपकरणे, सिडकोच्या विकास आराखड्यात येणा-या अतिउच्च आणि कमी दाबाच्या विद्युत वाहिन्यांचे स्थलांतरण यांचा समावेश आहे.

ठळक वैशिष्टे :-

  1. विद्युत जोडणीच्या सुलभ प्रणालीकरिता महाराष्ट्र राज्य विद्युत वितरण महामंडळ मार्यादित यांच्याबरोबर सहकार्य
  2. 'निरीक्षणात्मक नियंत्रण आणि माहिती संपादन प्रणाली' (स्काडा) आणि 'एक खिडकी प्रणाली प्रस्थापित'
  3. महाराष्ट्र राज्य विद्युत वितरण महामंडळ मर्यादितशी सहचर्याने खारघर येथे अखंडित विद्युत पुरवठ्याचे कार्यान्वय
  4. सिडकोने हायमास्ट लायटिंगचा समावेश असणारी पथदिव्यांची प्रणाली (सोडियम आणि मर्क्युरी वेपरसह), शिवाय रस्ते आणि खुल्या क्षेत्रातील लायटिंग नवी मुंबईत विकसित केली
  5. याशिवाय सिडकोने विद्युत संयंत्रे उपस्थानके आणि दुहेरी खांबांचा आराखडा प्रस्थापित केला
  6. वरील सर्व स्त्रोतांतुन नवी मुंबईची २०० मे.व इतकी विजेची आवश्यकता पूर्ण केली जाते

दळणवळण सुविधा

रस्ते आणि पुल
नवी मुंबई नेहमी प्रवाही असते याचे समर्पक कारण म्हणजे, नवी मुंबई दळणवळण सुविधा. ६५० किमी लांबीच्या या अभिमानास्पद रुंद रस्ते वाहतुकीने नवी मुंबईचे प्रत्येक उपनगर शेजारील महानगरांशी प्रभावीपणे जोडले आहे. यांखेरीज ५ महत्वाचे पूल, ८ उड्डाण पूल, १५ मध्यम आकाराचे पूल तसेच अनेक पादचारी पुलांनी वाहतुकीच्या जाळ्याला सक्षमता प्रदान केली आहे.
सिडकोने दळणवळण व्यवस्थेचे नियोजन करताना रस्त्यांच्या अधिश्रेणीनुसार रेल्वेवरील पूल, रस्त्यांवरील पूल, पादचारी पूल, अशा उड्डाणपुलाची निर्मिती केली.नागरिकांच्या सुलाभते करिता सिडकोने ८ मोठ्या आणि १५ मध्यम आकारांच्या उड्डाणपुलांची निर्मिती सिडकोने केली आहे.
नवी मुंबई मधील प्रमुख उड्डाणपुलांमध्ये मानखुर्द-बेलापूर रेल्वे मार्गावरील ठाणे खाडी पूल, बेलापूर-पनवेल मार्गावरील तळोजा खाडीपूल आणि जुई खाडीपूल, ठाणे-वाशी-नेरूळ मार्गावरील ठाणे खाडीपूल, नेरूळ-सीवूड्स-बेलापूर-उरण रेल्वे मार्गावरील पनवेल खाडीपूल, मोहा खाडीपूल, आणि ऐरोली खाडीपूल यांचा समावेश आहे.
वाशी रेल्वे पूल मुंबई आणि नवी मुंबईला जोडणारा पूल आहे, दोन्ही जुळ्या शहरांना जोडणारा आणि या पुलाचा मुख्य प्रभाव उद्देश म्हणजे नवी मुंबईतील आर्थिक विकास करणे आणि तो मुंबई पर्यंत जोडणे. मुंबई मध्ये कामासाठी जाणा-या लोकांसाठी नवी मुंबईच्या नागरिकांना खूप मदत्शीर असून याच कारणामुळे नागरिक नवी मुंबई मध्ये राहण्यासाठी येतात. महत्वाचे म्हणजेच नवी मुंबईच्या विकासासाठी वाशी खाडी पूल जीवनावश्यक उत्प्रेरक सिद्ध झाला आहे.

रस्ते आणि पूल

रस्ते आणि पुल
नवी मुंबई नेहमी प्रवाही असते याचे समर्पक कारण म्हणजे, नवी मुंबई दळणवळण सुविधा. ६५० किमी लांबीच्या या अभिमानास्पद रुंद रस्ते वाहतुकीने नवी मुंबईचे प्रत्येक उपनगर शेजारील महानगरांशी प्रभावीपणे जोडले आहे. यांखेरीज ५ महत्वाचे पूल, ८ उड्डाण पूल, १५ मध्यम आकाराचे पूल तसेच अनेक पादचारी पुलांनी वाहतुकीच्या जाळ्याला सक्षमता प्रदान केली आहे.
सिडकोने दळणवळण व्यवस्थेचे नियोजन करताना रस्त्यांच्या अधिश्रेणीनुसार रेल्वेवरील पूल, रस्त्यांवरील पूल, पादचारी पूल, अशा उड्डाणपुलाची निर्मिती केली.नागरिकांच्या सुलाभते करिता सिडकोने ८ मोठ्या आणि १५ मध्यम आकारांच्या उड्डाणपुलांची निर्मिती सिडकोने केली आहे.
नवी मुंबई मधील प्रमुख उड्डाणपुलांमध्ये मानखुर्द-बेलापूर रेल्वे मार्गावरील ठाणे खाडी पूल, बेलापूर-पनवेल मार्गावरील तळोजा खाडीपूल आणि जुई खाडीपूल, ठाणे-वाशी-नेरूळ मार्गावरील ठाणे खाडीपूल, नेरूळ-सीवूड्स-बेलापूर-उरण रेल्वे मार्गावरील पनवेल खाडीपूल, मोहा खाडीपूल, आणि ऐरोली खाडीपूल यांचा समावेश आहे.
वाशी रेल्वे पूल मुंबई आणि नवी मुंबईला जोडणारा पूल आहे, दोन्ही जुळ्या शहरांना जोडणारा आणि या पुलाचा मुख्य प्रभाव म्हाजेच नवी मुंबईतील आर्थिक विकास करणे आणि तो मुंबई पर्यंत जोडणे. मुंबई मध्ये कामासाठी जाणा-या लोकांसाठी नवी मुंबईच्या नागरिकांना खूप मदत्शीर असून याच कारणामुळे नागरिक नवी मुंबई मध्ये राहण्यासाठी येतात. महत्वाचे म्हणजेच नवी मुंबईच्या विकासासाठी वाशी खाडी पूल जीवनावश्यक उत्प्रेरक सिद्ध झाला आहे.

रेल्वे यंत्रणा

नवी मुंबईची जीवनवाहिनी म्हणून रेल्वे सुविधा नवी मुंबईचे अभिसरण सांभाळते. भारतीय रेल्वे आणि एक कंपनी, सिडको यांच्या संयुक्त भागीदारीने स्वातंत्र्योत्तर भारतात रेल्वे प्रकल्प साकारला जाण्याचे हे एकमेव उदाहरण आहे. सामंजस्य करारानुसार सिडकोने ६७% भागभांडवलाची गुंतवणूक केली. तर उर्वरित ३३% भागभांडवल रेल्वेने उभारले आहे. नवी मुंबईतील रेल्वे यंत्रणा आदर्शवत मानली जाते ती तिच्या नियोजनबद्ध प्रवासी-सुलभ रचनेमुळे. प्रत्येक रेल्वे स्थानक सहज चालत जाता येईल एवढ्या जवळच्या अंतरावर आहे. रेल्वे मार्गाच्या अदलाबदलीसाठी सुलभ पर्याय, प्रत्येक स्थानकावर दुहेरी फलाटांची योजना ही नवी मुंबई उपनगरीय रेल्वेची वैशिष्ट्ये सांगता येतील.
गर्दीचा असह्यपणा जाणवू न देणारी ऐसपैस रेल्वे स्थानके वास्तुशास्त्रीयदृष्ट्याही सौंदर्यपूर्ण आहेत. बाह्यरुपातील तोचतोपणा टाळण्यासाठी प्रेत्यक स्थानकाचे संरचनाक विभिन्नरित्या करण्यात आली आहे. लोहमार्गावरील जागेचा व्यापारी उपयोगासाठी वापर करण्याच्या उद्देशाने रेल्वेस्थानकासह वाणिज्यिक संकुलाची कल्पक येथे साकारण्यात आली आहे. त्यतून महसूल उत्पन्न स्रोताबरोबरच रोजगारनिर्मितीही झाली. आज 'इंटरनॅशनल इन्फोटेक पार्क' (आयआयपी) आणि 'इंटरनॅशनल टेक्नॉलॉजी सेंटर' (आयटीसी) ही अनुक्रमे वाशी आणि सीबीडी बेलापूर रेल्वे स्थानक ही वाणिज्यिक संकुले नवी मुंबईतील माहिती-तंत्रज्ञानाची व्यवसाय केंद्रे बनली आहेत.

नवी मुंबईत सुमारे २०० हेक्टर क्षेत्रावर  २०० कि. मीटर लांबीचे ६ रेल्वे मार्गांमध्ये विकसित करण्यात आले आहेत. त्यात ३० स्थानकांचा समावेश आहे. हे ६ रेल्वे मार्ग पुढील प्रमाणे आहेत.

  1. नवी मुंबईला मुंबईशी जोडणारा मानखुर्द-बेलापूर-पनवेल (२९ कि.मी.)
  2. नवी मुंबईला ठाणे शहराशी जोडणारा ठाणे-तुर्भे-नेरूळ/वाशी (२३ कि.मी.)
  3. कळवा-तुर्भे (मालवाहतूक मार्ग)
  4. बेलापूर/ नेरूळ-उरण (कार्य प्रगतीपथावर)
  5. मानसरोवर-तळोजा (प्रस्तावित)
  6. पनवेल-उरण (प्रस्तावित)

मानखुर्द-बेलापूर-पनवेल रेल्वे मार्ग
मानखुर्द-बेलापूर-पनवेल रेल्वे मार्ग हा नवी मुंबईला मुंबईशी जोडतो मे १९९२ पर्यंत हा फक्त वाशी पर्यंत कार्यान्वित होता पुढे फेब्रुवारी १९९३ मध्ये नेरूळ पर्यंत, जुन १९९३ मध्ये बेलापूर पर्यंत तर पुढे पनवेल पर्यंत २९ जून १९९८ मध्ये कार्यान्वित झाला आणि सी.एस.टी-पनवेल दरम्यान एकेरी वाहतूक कार्यान्वित झाली आणि पुढे एप्रिल २००० मध्ये याच मार्गिकेवर दुहेरी वाहतूक सुरु करण्यात आली. २९ कि.मी. लांबीचा हा मार्गामध्ये ९ स्टेशन, ९ रे.उ.पूल, आणि १ रस्त्या खालील पूल आणि एक बोगदा(सी.बी.डी. बेलापूर स्टेशन लगत) नवी मुंबई विकासातील मुख्य घटक आहे.

ठाणे-तुर्भे-नेरूळ/ वाशी रेल्वे मार्ग
सुमारे २३ कि.मी लांबीचा ठाणे-तुर्भे-नेरूळ/ वाशी रेल्वे मार्ग नवी मुंबईला ठाणे शहराशी जोडतो; वाहतुकीच्या गर्दीच्या समस्यांना तोंड देण्यासाठी या मार्गिकेची निवड करण्यात आली या कामाची सुरुवात ऑक्टोबर १९९५ साली झाली तर हा मार्ग ९.११.२००४ साली कार्यान्वित झाला. या मार्गिकेमध्ये १० स्थानके तर ३ मोठे रेल्वे उड्डाणपूल आहेत, उड्डाणपूले पुढील प्रमाणे तुर्भे लिंक रोड रे.उ.पूल, खैरणे रे.उ.पूल डी.ए.के.सी जवळ आणि महापे रे.उ.पूल.

बेलापूर/ नेरूळ-सीवूड्स-उरण रेल्वे मार्ग
बेलापूर/ नेरूळ-सीवूड्स-उरण रेल्वे मार्ग प्रकल्प भारतीय रेल्वे महामंडळ आणि सिडको महामंडळ मान्यताप्राप्त प्रकल्प आहे या प्रकल्पाची सुरुवात जुलै १९९७ मध्ये झाली काही अकल्पित कारणांमुळे या प्रकल्पाला विलंब झाला असला तरीही आता याचे काम प्रगतीपथावर आहे. २९.०७.२०११ रोजी या प्रकल्पाचा पुनरुज्जीवन करण्यात आले आणि भारतीय रेल्वे, सिडको आणि महाराष्ट्र शासन यांच्यात त्रिदलीय करार करण्यात आला. या मार्गिकेची एकूण लांबी २७कि.मी. असून यांमध्ये १० स्थानक; ४ प्रमुख उड्डाणपुले, ५ रे.उ.पूल यांचा समावेश आहे या करारातील तरतुदे नुसार या मार्गीकेतील एक मार्गिका सागरसंगम(किल्ले) वरून बेलापूर स्थानकाकडे वळवण्यात आली आहे.

गृहनिर्माण योजना

सिडकोने साधलेल्या वैविध्यपूर्ण विकासात गृहनिर्माण प्रकल्पांचे क्षेत्रसुद्धा अस्पर्शी राहिले नाही, तेही सिडकोच्या विकासगाथेतील मानाचे पान आहे. तत्कालीन अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि भविष्याला अनुसरणारे गृहनिर्माण प्रकल्प विकसित करण्यात आले. सिडको हे एकमेव असे विकासक आहेत कि, ज्यांनी आर्थिक स्थरांतील जनतेला सर्वोत्तम तेच निवास उपलब्ध करून दिले. नवी मुंबईतील कुटुंब प्रामुख्याने त्यांच्या उत्पन्नाच्या दृष्टीने तीन विभागात विभागले गेले आहे. अल्प उत्पन्न गट, मध्यम उत्पन्न गट, उच्च उत्पन्न गट.
गृहनिर्माण प्रकल्पांसाठी आयएसओ ९०००-२००१ हे अंतरराष्ट्रीय स्तरावरील मान्यताप्राप्त गुणवत्ता प्रमाणपत्र सिडकोला प्राप्त झाले आहे. १९७२ साली मोठ्या गृहनिर्माण प्रकल्पांसाठी स्वतंत्र विकासाची योजना सिडकोने राबवली. आजवर सिडकोने विविध उत्पन्नगटांसाठी १.२३ लक्ष निवासाची सिद्धता केली. त्यात अल्प उत्पन्न गट ४९%, मध्यम उत्पन्न गट ३२% आणि उच्च उत्पन्न गटासाठी १९% गृहनिर्मितीचा समावेश आहे. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल आणि अल्प उत्पन्न गटांना परवडणा-या किमतीला निवास उपलब्ध करून देण्यावर भर देऊन एसएस-१,२ आणि ३ अंतर्गत ११,००० सदनिका बांधण्यात आल्या.
सिडकोने नेहमी आधुनिक तंत्रज्ञानाची कास आपल्या प्रत्येक प्रकल्पात धरली. जगदविख्यात वास्तुशास्त्रज्ञांचे आराखडे वापरण्यात आले. शिवाय सीपोरेक्स, प्रीफॅब चॅनल स्लॅब, ३-एस सीपोरेक्स प्रणाली, टनेल, मायवॉन आणि भूकंपविरोधक तंत्रज्ञानाचा वापर गृहनिर्माण प्रकल्पांत केला.

वर्ष सिडको % खाजगी % एकूण
१९८० पर्यंत ६७२४ ११२१ ७८४५
१९८१-१९८५ ३७६७० ३१ ५१०० ४२७७०
१९८६-१९९० १९४२० १६ ११५२५ ११ ३०९४५
१९९१-१९९५ २७८१७ २३ १६६२५ १६ ४४४४२
१९९६-२००० १७३४१ १५ २९५७७ २९ ४६९१८
२००१-२००७ १०४८८ ३८०४२ ३७ ४८५३०
एकूण ११९४६०(९९.६%) १०० १०१९९०(६८%) १०० २२१४५०(८२%)
चालू बांधकाम अंतर्गत ४४० (०.४%)   ४८५८६* (३२%)   ४९०२६ (१८%)
एकूण ११९९०० ४४% १५०५७६ ५६% २७०४

व्यापारी सुविधा

सेवा क्षेत्र
महामुंबई मधील ८७% कार्यालयीन नोक-या मुंबईमध्ये तर ६२ % दक्षिण मुंबई मध्ये आस्थापित आहेत. या प्रकारचे कार्यालये आणि उद्योगधंदे दक्षिण भागात केंद्रित आहेत. सिडकोने सेन्ट्रल बिझनेस डीस्ट्रीक्ट (सीबीडी) बेलापूर येथे ५७५ हेक्टर जागेवर याचे निर्माण केले आहे. मुंबईच्या (सीबीडी) नरिमन पॉइंट पेक्षा २० पट मोठे आहे. हे फक्त काही आर्थिक आणि शासकीय प्रशासकीय आणि खाजगी संस्थांची कार्यालये तसेच  आयटी आणि बीपीओ येथे आहेत.
नवी मुंबईतील रहिवाशांना नवी मुंबईतच रोजगार प्राप्त व्हावा यासाठी प्रमुख उद्योगांना येथे अनुकूल वातावरण निर्माण करण्यात सिडको यशस्वी झाले. व्यवसाय - उद्योगांसाठी आवश्यक असणा-या पायाभूत सुविधा त्यांना परिपूर्ण रुपात उपलब्ध करून दिल्यामुळे अल्प कालावधीतच महत्वाचे उद्योग नवी मुंबईत स्थलांतरित झाले. तर काही नव्या उद्योगांची सुरुवात झाली.
वाशी येथील कृषी उत्पन्न बाजार संकुल(एपीएमसी), घाऊक भाजीपाला तसेच फळ बाजार त्याचप्रमाणे कळंबोली येथील लोह आणि पोलाद बाजार यांसारख्या पारंपारिक उद्योगांबरोबरच आधुनिक जगाची ओळख बनलेले माहिती तंत्रज्ञानावर आधारित व्यवसाय इंटरनॅशनल इन्फोटेक पार्क(आयआयपी) वाशी, इंटरनॅशनल टेक्नॉलॉजी सेंटर, सीबीडी बेलापूरसारख्या अत्याधुनिक विनिज्यिक सुविधा उपलब्ध असलेल्या जागेत स्थित आहे.

कृषी-उत्पन्न घाऊक बाजार
मुंबईतील रहदारीवरला ताण दूर करण्याच्या उद्देशाने निर्मिलेल्या वाशी येथिल कृषी-उत्पन्न बाजार संकुलात १३ घाऊक कृषीउत्पन्न बाजार टप्प्याटप्प्याने स्थलांतरित करण्यात आले. या संकुलाच्या विकासाची सुरुवात १९९१ साली झाली तर १९९६ साली ते पूर्णपणे तयार झाले. व्यापा-यांची कार्यालये, दुकाने, गोदामे, विस्तृत लिलाव दालनांसह चार मजल्यांची मध्यवर्ती सुविधा इमारत, बँका, हॉटेल्स इ. सुविधा बाजार संकुलामध्ये आहेत.
नवी मुंबईतील एपीएमसी बाजार संकुल आशिया खंडातील सर्वात मोठे कृषी उत्पन्न बाजार संकुल आहे आणि यामुळेच नवी मुंबईची वेगळी ओळख निर्माण होत आहे. सकाळच्या वेळेस ह्या बाजार संकुल शेतकरी, विक्रेते, छोटे-मोठे खारेदिकर्ते आणि एजंट यांनी गजबजलेला असतो. संपूर्ण राज्यातून शेतकरी फळे व भाजीपाला मुंबई आणि नवी मुंबई मध्ये विकण्यासाठी येथे येतात. येथील अंदाज वार्षिक उलाढाल ६० दशकोटी रुपयांची आहे. सुमारे १ लक्ष व्यापारी तसेच या व्यवसायाशी संबधित कामगारांना रोजगार उपलब्ध झाला आहे.

लोह-पोलाद बाजार संकुल, कळंबोली
कृषीउत्त्पन्न बाजाराप्रमाणे, लोह आणि पोलादाच्या घाऊक बाजारानेही, कळंबोली येथील लोह आणि पोलाद बाजार संकुलाच्या रुपात नवी मुंबईचा मार्ग धरला. या क्षेत्राला आवश्यक असणा-या वाहतुकीच्या सोयी-सुविधांची कळंबोलीतील उपलब्धता या बाजाराला अतिशय अनुकूल ठरली. जवळपास २००० घाऊक व्यापारी आणी अडत प्रतिनिधी यांनी या संकुलातील भूखंड खरेदी केले आहेत.
स्टील एथॉरिटी ऑफ इंडिया (सेल), टाटा आयर्न आणि स्टील कंपनी (टिस्को), सेन्ट्रल वेअर हौसिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियासह अन्य कंपन्यांच्या मोठ्या स्वरूपातील वखारीच्या सुविधा येथे उपलब्ध आहेत. हे संकुल ३०० हेक्टर क्षेत्रात विस्तारीत असून सुमारे ४०,००० रोजगार निर्मितीस चालना मिळाली आहे. 
या व्यतिरिक्त सिडकोने सिमेंटच्या घाऊक बाजारासाठी १२ हेक्टर क्षेत्रफळाचे वेअरहाउस विकसित केले. ६ हेक्टर क्षेत्रफळाचा भूखंड कापूस महामंडळ, सेन्ट्रल वेअर हौसिंग कर्पोरेशनकरीता ९ हेक्टर क्षेत्रफळाचा भूखंड आणि फूड कार्पोरेशन ऑफ इंडियाला १८ हेक्टर्सचा भूखंड उपलब्ध करून दिला आहे.

इंटरनॅशनल इन्फोटेक पार्क (आयआयपी), वाशी
माहिती व तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील अपरिमित वाढ लक्षात घेऊन ज्या ठिकाणी या क्षेत्राच्या विकासाच्या शक्यता आहेत, अशी राज्यभरातील स्थळे महाराष्ट्र शासनाने निवडली. त्यापैकी वाशी हे या क्षेत्रास अनुकूल स्थळ. वाशी रेल्वे स्थानकावरील वाणिज्यिक संकुलात वसलेल्या इंटरनेशनल इन्फोटेक पार्कचे उदघाटन १४ जुने १९९८ रोजी संपन्न झाले. हे ठिकाण एसटीपीआय, व्हीएसएनएल, ३ आय इन्फोटेक, ट्रकमेल(इंडिया) प्रा.लि., सिफी, स्कायक्वाटर टेक्नॉलॉजिस लि., इंटर कनेक्टेड स्तॉक एक्सचेंज ऑफ इंडिया, आणि असंख्य आयटी कंपन्यांचे माहेरघर झाले आहे.

इंटरनॅशनल टेक्नॉलॉजी सेंटर (आयटीसी), सीबीडी बेलापूर
वाणिज्यिक केंद्र अर्थात बेलापूर येथे वसलेले दुसरे आधुनिक माहिती तंत्रज्ञान केंद्र म्हणजे इंटरनॅशनल टेक्नॉलॉजी सेंटर. रेल्वे स्थानकासह विनिज्यिक संकुलात साकारलेले हे केंद्र अखंडित विद्युत पुरवठा, निवासी सुविधांचे सान्निध्य, हेल्थ क्लब, सुरेखीत व सुनियोजित परिषद सुविधा, उद्याने आणि बागा व प्रशस्थ पार्किंग अशा अनेक सुविधांनी परिपूर्ण आहे. विप्रो, लॅब इंडिया इंस्ट्रुमेंट, स्टेट बँक ऑफ इंडिया, शेल ट्रान्सफोर्स, ग्रीन पॉईंट टेक्नॉलॉजी सोल्युशन, सिएमएस सिक्योरिटी आणि अन्य महत्वाच्या औद्योगिक संस्थांची कार्यालये स्थित आहेत.

जवाहरलाल नेहरू पोर्ट (जेएनपी)
जवाहरलाल नेहरू पोर्ट हे बंदर २६ मे, १९८९ पासून अस्तित्वात आले आहे. जगातील १०० प्रमुख कंटेनर पोर्टसमध्ये जेएनपीचे नाव अग्र क्रमांकावर आहे. भारतातील पश्चिम किनारपट्टीच्या पोर्टचे ते केंद्रस्थान आहे. भारतातील सर्वात मोठ्या या कंटेनर यार्डातून  भारतातील ६०% कंटेनर्सची वाहतूक होते. नवी मुंबईनजिक असलेले आणि नवी मुंबईचाच भाग आहे. नवी मुंबई शहरासाठी ते महत्वाचा रोजगाराचा महत्वाचा स्रोत आहे. 

भौतिक सामाजिक-सांस्कृतिक सुविधा

नवी मुंबई शहरामध्ये प्रत्येक स्तरातील नागरिकांना निवासाची सोय होईल असे नियोजन करण्यात आले. सामाजिक सलोख्याचे वातावरण निर्माण करण्यासाठी सिडकोने प्रत्येक नोडमध्ये सर्व धर्मियांसाठी तसेच विविध समाज घटकांसाठी सामाज-मंदिर, सांस्कृतिक केंद्र, शाळा, महाविद्यालये, इस्पितळे, धार्मिक स्थळे, मनोरंजन सुविधां या उपयोगाकरता संस्थांची योग्यता तपासून अव्यावसायिक दराने जागा दिल्या. 
नवी मुंबईकरांच्या सामाजिक- सांस्कृतिक गरजांची जाणीव आणि आकांक्षांना ओळखून वाशी येथे अत्याधुनिक आणि देखण्या 'विष्णुदास भावे नाट्यगृह'ची निर्मिती करण्यात आली. मराठी रंगभूमीचे प्रवर्तक कै. विष्णुदास भावे यांचे नाव नवी मुंबईतील रंगभूमीच्या उदयाला अत्यंत समर्पक ठरले. वाशीच्या केंद्रभागी ही वास्तू साकारण्यात आली आहे. अत्या धुनिक दर्जाचा आराखडा असणारे बहुउद्देशीय नाट्यगृहाच्या दोन मजल्यांच्या प्रेक्षागाराची आसनक्षमता १०७२ एवढी आहे.
नवी मुंबई महानगर प्रदेशातील मूळ रहिवासी असणारा समाज म्हणजे आगरी-कोळी. आव्हानात्मक दर्यावर्दी व्यवसाय करणा-या या समाजाची संस्कृतीही अत्यंत उत्स्फूर्त आणि चैतन्यशील म्हणून ओळखली जाते. संपन्न वारसा लाभलेल्या या समाजाच्या संस्कृतीची जपणूक आणि संवर्धन करण्याकरणे, समाजाला आदर्श ठरतील अशा उपक्रमांचे आयोजन करणे, त्यांच्यात  सांस्कृतिक-सामाजिक मनोमीलन घडविणे यासाठी आगरी-कोळी सांस्कृतिक भवनाची निर्मिती करण्यात आली आहे.
भारतातील लोककलेला आणि उदयोन्मुख कलांकरांना प्रोत्साहन देण्यासाठी सीबीडी बेलापूर रेल्वे स्थानकानजिक कलाग्रामची  निर्मिती करण्यात आली आहे. कला, खाद्यकृती आणि सांस्कृतिक उपक्रमांचे हे कायमस्वरूपी केंद्र बनले आहे.हस्तकलांप्र्मानेच विविध राज्यांतील वैशिष्ट्यपूर्ण खाद्यसंस्कृतीचा आस्वाद घेण्यासाठी लोककलेची ही पेठ पावसाळा वगळता नेहमी गजबजलेली असते. या उपक्रमाद्वारे लोककला-हस्तकलेच्या क्षेत्राला मदत होत असून, कला आणि कलाउत्पादनांच्या व्यवसायाकरिता कलावंत व खरेदीदार यांच्यात समन्वयही साधला जात आहे.

Nodal Plans (Planning)

क्र. क्रमांक वर्णन पीडीएफ
1 एरोली नोड
2 घणसोली नोड
3 कोपर खैराणे नोड
4 वाशी नोड
5 सानपाडा नोड
6 नेरुल नोड
7 बेलापूर नोड
8 खारघर नोड
9 कळंबोली नोड
10 पनवेल नोड
11 उलवे नोड
12 द्रोणागिरी नोड
13 कामोठे नोड

नवी मुंबईतील झोन डीटेल्स

Sr No. Title PDF
1 नवी मुंबईतील सिडकोच्या विशेष नियोजन प्राधिकरण अधिकारक्षेत्रातील जमिनीचे झोन डीटेल्स

Navi Mumbai Surveys

सिडकोने नवी मुंबईतील कुटुंबांची नियत कालांतराने नियमित सर्वेक्षण केले आहे. १९७५, १९७९, १९८३, १९८७, १९९०, १९९५, २००५ आणि २०१० सालात अशी सर्वेक्षणे झाली आहेत. पहिल्या दोन दशकांमध्ये झालेली सर्वेक्षणे मुख्यत: नवी मुंबईतील गृहनिर्माणाची निकड लक्षात घेण्याच्या उद्देशाने आणि नगर विकासाच्या आगामी धोरणाच्या दिशेबाबत निर्णय करण्यासाठी केली गेली.

अ. क्र. परिमाणे १९९१ जनगणना २००१ जनगणना २०११ जनगणना
1 लोकसंख्यावाढ ११.४०% १०.६२% ८.६६%
2 जन्मस्थळ महाराष्ट्र 59% असमाविष्ट महाराष्ट्र ७३.०४%
3 साक्षरता प्रमाण ९४% पु.:असमाविष्ट /स्त्री:असमाविष्ट 96% पु:असमाविष्ट / स्त्री:असमाविष्ट 98% पु: ९९% /स्त्री: ९७%
4 पदवीधर व पदव्युत्तर पदवीधर १७.०७7% २७% ३४%
5 उच्चमाध्यमिकपर्यंत ४२% ५४% असमाविष्ट
6 शिक्षणाचे माध्यम इंग्रजी ६०% , मराठी २७% , हिंदी ०.१% असमाविष्ट इंग्रजी ७६% मराठी २१% हिंदी २%
7 सरासरी कुटुंब संख्या ४.०१ ४.०५ ३.७
8 कमावता सदस्य 1.35 असमाविष्ट 1.3
9 कुटुंबाचे उत्पन्न रु. ४,७०८ रु. ९.५४९ रु. २४,६८६
10 कुटुंबाचा खर्च असमाविष्ट असमाविष्ट रु. १६,४९६
11 वाहन मालकी १०% असमाविष्ट ६४%

ही सर्वेक्षणे वेगवेगळ्या संस्थांकडून जसे १९९० साली (सिडको), १९९५ (टीआयएसएस), २००५ आणि २०१० (किर्लोस्कर कन्सल्टंट्स) केली गेली. तरी नवी मुंबईच्या विकासाचे नेमके विश्लेषण असे या सर्वेक्षणांचे निकष हे सामायिक होते. १९९०, १९९५, २००५ आणि २०१० सालातील सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष नवी मुंबईतील विकासासाठी सिडकोची स्थापना ज्यासाठी करण्यात आली होती त्या उद्देशाला अनुसरून सर्व क्षेत्रांत वाटचाल योग्य मार्गावर आहे दर्शविणारे होते.