कृषि उत्पन्न बाजार संकूल

कृषी उत्पन्न बाजार संकूल

दक्षिण मुंबईत होणाऱ्या कोंडीचे मुख्य कारण वेगवेगळ्या वस्तूंच्या घाऊक बाजारपेठा हेच होते. दक्षिण मुंबईतील डंकन रोड म्हणून प्रसिद्ध असलेला मौलाना अबुल कलाम आझाद रोड हा कांदा आणि बटाट्याचा पारंपरिक घाऊक बाजार होता. अत्यंत दाटीवाटीच्या या परिसरात आलेला माल उतरविण्यासाठी वा विकलेला माल चढविण्यासाठी जागा मुश्कीलीनेच होती. मालाने भरलेले ट्रक हे रस्त्याच्या कडेला ओळीने आणि आपली वेळ लवकरच येईल या आशेने तिष्ठत उभी असत. यातून एकूण रहदारीची कोंडी होत असे.

शेतमाल बाजारापासून सुरुवात करून पुढे लोखंड आणि स्टील बाजारही हलविण्याचे ठरले. कांदे आणि बटाटे घाऊक बाजारपेठेच्या बांधकामाला १९८० मध्ये सुरुवात झाली आणि ते त्याच वर्षात पूर्ण केले गेले. कांदा-बटाटा बाजाराला लागून ८.५ हेक्टरवर ट्रक टर्मिनल, शीत गोदाम गृह तसेच कृषी प्रक्रिया प्रकल्प आणि सेवा उद्द्योग साकारून वाशी हे एक जिल्हा व्यवसाय केंद्र (डीबीसी) बनविले गेले.

पाठोपाठ प्रक्रियाकृत शेतमाल, धान्य, डाळी, साखर, गूळ, मसाले, सुकामेवा, खोबरे आणि खादद्य तेलाच्या घाऊक बाजारपेठांसंबंधाने योजना बनविली गेली आणि फेब्रुवारी १९९१ पर्यंत त्यांची बांधकामेही पूर्ण केली गेली. यामध्ये दुकाने अधिक गोदामांचे ६६० गाळे आणि व्यापाऱ्यांची २७२ कार्यालये थाटली गेली. मध्यवर्ती सुविधा इमारतीत आणखी ४१२ दुकाने अधिक गोदामे आणि ३५६ व्यापारी कार्यालये सामावण्यात आली.

कडधान्य, डाळी, तांदूळ, तेलबिया आदी अन्नधान्याची घाऊक बाजारपेठेची ४२० गाळे दुकाने व गोदामांसाठी असलेली इमारत १९९३ मध्ये पूर्ण करण्यात आली. १०२९ गाळे दुकाने व गोदामांसाठी असलेली फळांच्या घाऊक बाजारपेठ फेब्रुवारी १९९६ मध्ये तर ९३६ दुकाने व गोदामांचे गाळे असलेली भाजी बाजारपेठ त्याच्याच पुढच्या महिन्यात साकारण्यात आली.

एपीएमसीच्य योजनेत कांदे आणि बटाट्याच्या घाऊक बाजारासाठी, कृषी-प्रक्रियाकृत वस्तू, धान्य, फळे आणि भाजीपाला बाजारांसाठी स्वतंत्र इमारतींची योजना बनविली गेली. बाजारपेठांचे स्थलांतर हे भविष्यात रोजगारवाढीला उपकारक ठरेल हाही उद्देश होताच, म्हणूनही त्या दिशेने प्रयत्नांनी वेग घेतला.

एक लाखाहून अधिक रोजगार निर्मिती अपेक्षित असलेल्या या एकंदर ६० अब्ज रुपयाच्या प्रकल्पाची रचना आणि नियोजन १८२ हेक्टर क्षेत्रफळावर करण्यात आले. उत्कृष्ट नागरी प्रकल्प रचनेसाठी या प्रकल्पाने पंतप्रधानांकडून पुरस्कार मिळविला. निरंतर २५ वर्षाच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचे सार्थक म्हणून सिडकोने सर्वोत्तम कार्यात्मक रचनेचा पुरस्कार राष्ट्रपतीच्या हस्ते स्वीकारला.

या पथदर्शी प्रकल्पाच्या ठळक वैशिष्ट्ये ही अन्यत्र घाऊक बाजारपेठा साकारण्याच्या दृष्टीने मानदंड ठरली. घाऊक बाजारपेठांच्या स्थलांतरातील हे यश नवी मुंबईच्या विकासासाठी आवश्यक चालना देणारे एक ‘सुवर्ण पर्व’ निश्चितच म्हटले पाहिजे. त्यातून नवी मुंबईचे रोजगाराची निर्मिती करणारे केंद्र, एक स्वयंपूर्ण शहर म्हणून स्थान निर्माण केले. कर्णाक बंदर तसेच भांडूप विदद्याविहारमधील पोलाद उत्पादकांचे स्टॉक यार्ड १९७९ साली कळंबोळीला २७५ हेक्टरचे क्षेत्रफळावर हलविण्यात आले.